Όταν ένας γνώριμος ρόλος στενεύει

Μέσα στην οικογένεια, στην εργασία, στη φιλία και στην κοινή ζωή, ο άνθρωπος αποκτά γνώριμους τρόπους συμμετοχής. Είναι εκείνος που οργανώνει, που ησυχάζει τις εντάσεις, που αναλαμβάνει τα πρακτικά, που ακούει, που προχωρά πρώτος ή που περιμένει τους άλλους. Οι τρόποι αυτοί δεν είναι απλώς ονόματα. Δημιουργήθηκαν μέσα από πραγματικές ανάγκες και επαναλήψεις. Συχνά κράτησαν σχέσεις, προστάτευσαν κάτι ευάλωτο ή έδωσαν συνέχεια σε μια περίοδο.

Κάποτε ο ίδιος τρόπος αρχίζει να στενεύει. Η πράξη εξακολουθεί να είναι γνώριμη και οι άλλοι μπορεί ακόμη να τη θεωρούν αυτονόητη, όμως ο άνθρωπος δεν χωρά μέσα της όπως πριν. Δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι ο ρόλος ήταν ψεύτικος ή ότι πρέπει να εγκαταλειφθεί. Σημαίνει ότι η σχέση ανάμεσα σε εκείνον και σε αυτό που συνήθιζε να αναλαμβάνει έχει μεταβληθεί. Το παλιό περίγραμμα παραμένει, αλλά δεν περιέχει πια ολόκληρη τη σημερινή εμπειρία.

Ένας ρόλος μπορεί να υπήρξε αληθινός και να μην είναι πια αρκετός.

Η μεταβολή συχνά εμφανίζεται σε μικρές στιγμές. Η ίδια χάρη που παλιότερα προσφερόταν φυσικά τώρα συνοδεύεται από κόπωση. Η συνηθισμένη ευθύνη αρχίζει να αφήνει άλλες ανάγκες χωρίς θέση. Μια φράση όπως «εσύ πάντα τα καταφέρνεις» δεν ακούγεται πλέον ως εμπιστοσύνη, αλλά ως προσδοκία ότι τίποτα δεν θα αλλάξει. Δεν υπάρχει απαραίτητα μία καθαρή αιτία. Υπάρχει η αίσθηση ότι η παλιά μορφή ζητά περισσότερο χώρο από όσο μπορεί πια να της δοθεί.

Ο ρόλος είναι και κοινή συνήθεια. Οι άλλοι έχουν οργανώσει κινήσεις, χρόνους και προσδοκίες γύρω του. Όταν αλλάζει, δεν μετακινείται μόνο η εσωτερική εικόνα ενός ανθρώπου. Δημιουργείται κενό σε μια πραγματική διάταξη. Κάποιος άλλος ίσως χρειαστεί να αναλάβει, μια συμφωνία να ειπωθεί ξανά ή μια σχέση να αναγνωρίσει ότι στηριζόταν περισσότερο από όσο φαινόταν σε μία συγκεκριμένη παρουσία.

Το γνώριμο στενεύει όταν εξακολουθεί να μας ορίζει με το μέγεθος μιας προηγούμενης ζωής.

Η αλλαγή του ρόλου αγγίζει και τον άνθρωπο και τον κοινό χώρο.

Μερικοί ρόλοι δόθηκαν χωρίς επίσημη απόφαση. Ένα παιδί έγινε εκείνο που δεν δημιουργεί προβλήματα. Ένας φίλος έγινε ο διαθέσιμος ακροατής. Ένας εργαζόμενος έγινε ο άνθρωπος που καλύπτει ό,τι μένει. Η επανάληψη έκανε τη μορφή σταθερή και κάποτε χρήσιμη. Επειδή δεν υπήρξε σαφής αρχή, η μεταβολή της μπορεί να φαίνεται αδικαιολόγητη. Ωστόσο και όσα δημιουργήθηκαν σιωπηλά μπορούν αργότερα να γίνουν ορατά.

Η δυσφορία απέναντι σε έναν ρόλο δεν αποδεικνύει ότι αυτός πρέπει να τελειώσει. Μπορεί να σχετίζεται με μια δύσκολη περίοδο, με κόπωση ή με μια συγκεκριμένη σύγκρουση. Μπορεί επίσης να φανερώνει ότι ο τρόπος συμμετοχής ζητά νέα όρια. Η εμπειρία δεν δίνει από μόνη της έτοιμη ερμηνεία. Δείχνει ότι η παλιά αυτονόητη συνέχεια δεν είναι πλέον πλήρης.

Κάποτε ο άνθρωπος κρατά έναν ρόλο επειδή μέσα από αυτόν αναγνωρίζεται εύκολα. Γνωρίζει τι περιμένουν, πώς να ανταποκριθεί και ποια θέση έχει. Η χαλάρωση αυτής της μορφής μπορεί να φέρει αβεβαιότητα ακόμη και όταν προσφέρει ανακούφιση. Το ερώτημα δεν αφορά μόνο τι θα σταματήσει να κάνει. Αφορά και πώς θα υπάρχει στη σχέση όταν δεν προσφέρει ακριβώς το γνώριμο πράγμα.

Οι άλλοι μπορεί να αντιδράσουν στη μεταβολή χωρίς να απορρίπτουν τον άνθρωπο. Χάνουν μια βεβαιότητα, έναν ρυθμό ή μια βοήθεια πάνω στην οποία στηρίζονταν. Η απογοήτευση ή η δυσκολία τους είναι πραγματικές, όπως πραγματική είναι και η ανάγκη εκείνου που αλλάζει. Καμία πλευρά δεν εξαφανίζεται για να γίνει η άλλη νόμιμη. Η νέα μορφή δημιουργείται μέσα σε μια συνάντηση όπου δεν υπάρχει πάντοτε άμεση συμφωνία.

Ένας ρόλος μπορεί να αλλάξει χωρίς να χαθεί η ποιότητα που περιείχε. Ο άνθρωπος που φρόντιζε τους πάντες μπορεί να συνεχίσει να φροντίζει χωρίς να είναι διαρκώς διαθέσιμος. Εκείνος που έπαιρνε όλες τις αποφάσεις μπορεί να προσφέρει εμπειρία χωρίς να κρατά κάθε ευθύνη. Η μεταβολή δεν είναι πάντοτε άρνηση του παλιού. Μπορεί να είναι διαφορετική κατανομή της ίδιας ζωντανής δυνατότητας.

Υπάρχουν και ρόλοι που ολοκληρώνονται επειδή ολοκληρώθηκε το πλαίσιο που τους γέννησε. Ένα παιδί μεγαλώνει, ένα έργο τελειώνει, μια ομάδα αλλάζει, ένας άνθρωπος ανακτά δυνάμεις και δεν ζητά την ίδια υποστήριξη. Η μορφή μπορεί να παραμένει από συνήθεια, ενώ η πραγματική ανάγκη έχει ήδη μετακινηθεί. Τότε η συνέχισή της δεν προστατεύει απαραίτητα τη σχέση· μπορεί να εμποδίζει να γίνει ορατό αυτό που υπάρχει τώρα.

Η αλλαγή δεν γίνεται πάντοτε με δήλωση. Μπορεί να αρχίσει από μια μικρή διαφοροποίηση στον τρόπο που μοιράζεται ο χρόνος ή ζητείται βοήθεια. Ωστόσο όταν οι άλλοι επηρεάζονται, η σιωπηλή μεταβολή μπορεί να αφήσει ασάφεια. Εκείνοι συνεχίζουν να απευθύνονται στον παλιό ρόλο και συναντούν μια απουσία που δεν έχει ακόμη όνομα. Ο λόγος δεν επιβάλλει αποδοχή, αλλά κάνει ορατό ότι η κοινή διάταξη δεν είναι πια ίδια.

Κάποιες φορές ο ρόλος επιστρέφει. Σε μια ανάγκη, ο άνθρωπος αναλαμβάνει ξανά όσα είχε αφήσει και αναγνωρίζει ότι εξακολουθούν να του ανήκουν. Η επιστροφή δεν ακυρώνει τη μεταβολή. Μπορεί να είναι ελεύθερη πράξη αντί για μόνιμη υποχρέωση. Η ίδια εξωτερική κίνηση έχει διαφορετική θέση όταν δεν θεωρείται ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορεί να υπάρχει μέσα στη σχέση.

Η ζωή δεν μένει χωρίς μορφές. Νέοι τρόποι συμμετοχής δημιουργούνται και αποκτούν με τον χρόνο τη δική τους οικειότητα. Η προσοχή δεν βρίσκεται στο να μην υπάρξει ποτέ ρόλος, αλλά στο να μην συγχέεται ένα χρήσιμο περίγραμμα με ολόκληρο τον άνθρωπο. Εκείνος παραμένει μεγαλύτερος από τη λειτουργία που ανέλαβε, ακόμη κι όταν την υπηρέτησε για πολύ καιρό.

Όταν ένας γνώριμος ρόλος στενεύει, δεν διαγράφεται η ιστορία του. Γίνεται ορατό ότι η μορφή που κάποτε χώραγε μια ζωή δεν μπορεί να θεωρείται αιώνια.

Η σχέση μπορεί να συναντήσει ξανά τον άνθρωπο πέρα από αυτό που συνήθιζε να προσφέρει. Το πώς θα γίνει αυτό παραμένει μέρος της κοινής της διαμόρφωσης.