Η επιλογή πάνω στο πραγματικό έδαφος

Ένα ερώτημα μπορεί να ανοίξει πολλές κατευθύνσεις. Ο άνθρωπος φαντάζεται να μείνει ή να φύγει, να αλλάξει εργασία, να αρχίσει κάτι δικό του, να μιλήσει, να περιμένει ή να δοκιμάσει μια νέα μορφή ζωής. Στη σκέψη οι δυνατότητες μπορούν να στέκονται δίπλα δίπλα, σχεδόν ισότιμες. Όταν όμως συναντούν τον πραγματικό χρόνο, το σώμα, τα χρήματα, τις ευθύνες και τους άλλους ανθρώπους, δεν παραμένουν όλες διαθέσιμες με τον ίδιο τρόπο.

Η αναγνώριση αυτού του γεγονότος δεν ακυρώνει την ελευθερία. Την απομακρύνει από μια αφηρημένη εικόνα όπου όλα θα μπορούσαν να γίνουν, αν ο άνθρωπος το ήθελε αρκετά. Η επιλογή αποκτά έδαφος όταν φαίνεται τι μπορεί πράγματι να πραγματοποιηθεί τώρα, τι χρειάζεται προετοιμασία, τι εξαρτάται από συναίνεση ή συνθήκες και τι παραμένει μόνο επιθυμητό ενδεχόμενο. Η απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία και στη δυνατότητα δεν είναι αποτυχία. Είναι μέρος της πραγματικότητας μέσα στην οποία η κατεύθυνση θα πάρει μορφή.

Δεν είναι κάθε νοητή δυνατότητα και διαθέσιμη απόκριση.

Κάποιος μπορεί να επιθυμεί να φύγει από μια εργασία και να χρειάζεται ακόμη το εισόδημά της. Μπορεί να θέλει να ξεκουραστεί και να φροντίζει ανθρώπους που εξαρτώνται από εκείνον. Μπορεί να σκέφτεται μια ειλικρινή συνομιλία, ενώ ο άλλος δεν είναι διαθέσιμος ή ασφαλής συνομιλητής. Τα όρια αυτά δεν αποφασίζουν μόνα τους τι θα γίνει. Καθορίζουν όμως το πραγματικό πεδίο μέσα στο οποίο μπορεί να υπάρξει επιλογή και ποιο κόστος συνοδεύει κάθε κατεύθυνση.

Μερικές δυνατότητες δεν είναι διαθέσιμες σήμερα, αλλά μπορούν να γίνουν αργότερα. Χρειάζονται γνώση, οικονομικό απόθεμα, βοήθεια, διαφορετικό χρόνο ή μια σειρά μικρότερων πράξεων. Τότε η επιλογή δεν βρίσκεται μόνο ανάμεσα στο «ναι» και στο «όχι». Μπορεί να αφορά και τη δημιουργία των συνθηκών που θα επιτρέψουν σε μια κατεύθυνση να γίνει πραγματική χωρίς να παρουσιάζεται πρόωρα ως ήδη διαθέσιμη.

Η ελευθερία δεν μεγαλώνει όταν αγνοεί τις συνθήκες· γίνεται συγκεκριμένη όταν τις συναντά.

Το πραγματικό πεδίο της επιλογής έχει δυνατότητες, όρια και συνέπειες.

Η πληροφορία μεταβάλλει το πεδίο. Μια κατεύθυνση μπορεί να φαίνεται αδύνατη επειδή λείπει μια συγκεκριμένη γνώση, ή εύκολη επειδή αγνοείται ένα ουσιαστικό εμπόδιο. Η αναζήτηση στοιχείων δεν εγγυάται σωστή απόφαση. Μειώνει όμως την απόσταση ανάμεσα στην εικόνα και σε αυτό που υπάρχει. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «φοβάμαι ότι δεν γίνεται» και στο «γνωρίζω ποια προϋπόθεση λείπει». Η δεύτερη φράση δεν λύνει το ζήτημα, αλλά το τοποθετεί σε πιο καθαρό έδαφος.

Το σώμα και η κατάσταση του ανθρώπου αποτελούν μέρος αυτού του εδάφους. Μια δυνατότητα που απαιτεί δύναμη, συγκέντρωση ή αντοχή μπορεί να μην είναι διαθέσιμη σε περίοδο ασθένειας ή εξάντλησης. Αυτό δεν ορίζει την αξία του ανθρώπου ούτε το μέλλον του. Περιγράφει τη συγκεκριμένη στιγμή. Η επιλογή που αγνοεί εντελώς αυτή την κατάσταση μπορεί να στηρίζεται σε μια εικόνα του εαυτού που δεν αντιστοιχεί στο σώμα που θα κληθεί να την πραγματοποιήσει.

Οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες επίσης δεν είναι προσωπικές δικαιολογίες. Κατανέμουν άνισα τον χρόνο, την ασφάλεια, την πρόσβαση και τη δυνατότητα να γίνει ένα λάθος χωρίς καταστροφή. Δύο άνθρωποι μπορεί να επιθυμούν την ίδια αλλαγή και να μην έχουν το ίδιο περιθώριο να τη δοκιμάσουν. Η σύγκριση των επιλογών τους χωρίς αναγνώριση αυτής της διαφοράς δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η θέληση δρα σε κενό.

Κάθε κατεύθυνση συναντά και άλλους ανθρώπους. Μια κοινή απόφαση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο επειδή είναι καθαρή για τον έναν. Η συναίνεση, το δικαίωμα άρνησης και η διαφορετική ανάγκη του άλλου αποτελούν πραγματικά δεδομένα. Αυτό μπορεί να περιορίσει μια επιθυμητή έκβαση ή να αλλάξει τη μορφή της. Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος χάνει κάθε επιλογή. Σημαίνει ότι δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την εσωτερική του βεβαιότητα για να αποφασίσει και για εκείνον που βρίσκεται απέναντί του.

Ο φόβος μπορεί να στενεύει το πεδίο, χωρίς κάθε περιορισμός να είναι φανταστικός. Υπάρχει φόβος που προβλέπει βλάβη χωρίς διαθέσιμα στοιχεία και φόβος που ανταποκρίνεται σε πραγματικό κίνδυνο, εξάρτηση ή προηγούμενη εμπειρία. Η παρουσία του δεν αποδεικνύει από μόνη της ποια περίπτωση ισχύει. Ζητά να σταθεί δίπλα στα γεγονότα, στην υποστήριξη που υπάρχει και στις συνέπειες που θα μπορούσε να αντέξει ο συγκεκριμένος άνθρωπος.

Μερικές επιλογές εμφανίζονται ως υποχρεωτικές επειδή δεν φαίνεται καμία άλλη απόκριση. Η προσθήκη μιας τρίτης πραγματικής δυνατότητας μπορεί να αλλάξει όλο το ερώτημα: προσωρινή λύση, περιορισμένη δοκιμή, βοήθεια από τρίτο πρόσωπο, διαφορετικός χρόνος ή διαίρεση μιας μεγάλης απόφασης σε μικρότερα μέρη. Αυτό δεν σημαίνει ότι πάντοτε υπάρχει κρυμμένη λύση. Μερικές καταστάσεις παραμένουν στενές και επώδυνες. Η νέα δυνατότητα έχει αξία μόνο αν μπορεί πράγματι να ασκηθεί.

Υπάρχουν επίσης κατευθύνσεις που είναι διαθέσιμες, αλλά το κόστος τους δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί. Η μεταβολή μπορεί να σημαίνει απώλεια ασφάλειας, αλλαγή σχέσεων, μικρότερο εισόδημα ή παραίτηση από μια εικόνα του εαυτού. Το κόστος δεν κάνει την επιλογή λάθος. Όταν όμως μένει αόρατο, μπορεί να επιστρέψει αργότερα σαν απρόσμενη αδικία και να αποδοθεί σε ανθρώπους ή συνθήκες που ήταν εξαρχής μέρος της διαδρομής.

Η πραγματική δυνατότητα δεν είναι πάντοτε η ευκολότερη. Μπορεί να απαιτεί χρόνο, εργασία και έκθεση στην αβεβαιότητα. Διαφέρει όμως από μια φανταστική δυνατότητα επειδή υπάρχουν συγκεκριμένα μέσα με τα οποία μπορεί να αρχίσει να παίρνει μορφή. Ακόμη και αν δεν εξασφαλίζεται το αποτέλεσμα, ο άνθρωπος μπορεί να δει ποιο βήμα του ανήκει, ποιο εξαρτάται από άλλους και ποιο παραμένει έξω από τον έλεγχό του.

Όταν η επιλογή παίρνει θέση στο πραγματικό έδαφος, δεν γίνεται αλάνθαστη. Νέα στοιχεία μπορεί να εμφανιστούν, οι συνθήκες να αλλάξουν και η αρχική εκτίμηση να χρειαστεί διόρθωση. Η σχέση με την πραγματικότητα συνεχίζεται μετά την απόφαση. Αυτό που σήμερα φαίνεται διαθέσιμο μπορεί αύριο να κλείσει, και μια κατεύθυνση που σήμερα δεν μπορεί να ασκηθεί μπορεί αργότερα να αποκτήσει χώρο. Η επιλογή παραμένει ζωντανή όσο δεν παρουσιάζει το σημερινό πεδίο ως αιώνιο.

Το εσωτερικό ερώτημα μπορεί να περιέχει περισσότερες κατευθύνσεις από όσες χωρά η σημερινή ζωή. Η διάκριση αυτή δεν ζητά να μικρύνει η επιθυμία ούτε να εξιδανικευθούν τα όρια.

Αφήνει να φανεί πού υπάρχει πράγματι έδαφος για πράξη, πού χρειάζεται να δημιουργηθεί και πού μια δυνατότητα παραμένει ακόμη μόνο μια ανοιχτή εικόνα.