Όταν το αστείο δεν βρίσκει τον άλλον

Μια παρέα συζητά, δύο συνάδελφοι τελειώνουν μια δύσκολη ώρα ή δύο κοντινοί άνθρωποι ανταλλάσσουν μηνύματα. Κάποιος λέει κάτι για να ελαφρύνει το κλίμα. Περιμένει ένα χαμόγελο, μια γρήγορη απάντηση ή το γνώριμο βλέμμα που δείχνει ότι οι δύο πλευρές μοιράστηκαν την ίδια μικρή απόσταση από τη σοβαρότητα.

Αυτή τη φορά το αστείο δεν φτάνει έτσι. Ο άλλος σωπαίνει, αλλάζει θέμα ή λέει ότι τον ενόχλησε. Η πρόθεση και το άκουσμα στέκονται ξαφνικά χωριστά. Εκείνος που μίλησε γνωρίζει τι ήθελε να προσφέρει. Εκείνος που άκουσε γνωρίζει τι δέχτηκε. Καμία από τις δύο εμπειρίες δεν μπορεί να αντικαταστήσει την άλλη.

Το γέλιο χρειάζεται κοινό έδαφος, ακόμη κι όταν γεννιέται σε μία μόνο στιγμή.

Το χιούμορ ζει από όσα δεν λέγονται πλήρως. Χρειάζεται τόνο, χρόνο, κοινές αναφορές και μια λεπτή συμφωνία ότι οι λέξεις δεν θα ακουστούν μόνο κυριολεκτικά. Όταν ένα από αυτά λείπει, η ίδια φράση μπορεί να χάσει την ελαφρότητά της και να φανεί αιχμηρή, αδιάφορη ή απλώς ξένη.

Η αστοχία δεν αποδεικνύει από μόνη της κακή πρόθεση, ούτε η καλή πρόθεση σβήνει την επίδραση. Ανάμεσά τους ανοίγει ένας χώρος όπου η σχέση συναντά τα όριά της. Εκεί φαίνεται ότι η οικειότητα δεν εξασφαλίζει κοινό άκουσμα σε κάθε ώρα και για κάθε θέμα.

Μια φράση μπορεί να φύγει ως παιχνίδι και να φτάσει ως βάρος.

Η απόσταση ανάμεσα στην πρόθεση και στο άκουσμα δεν κλείνει με μία εξήγηση.

Μερικές φορές η διαφορά βρίσκεται στη στιγμή. Ένα αστείο που άλλη μέρα θα προκαλούσε γέλιο συναντά τώρα κούραση, ανησυχία ή μια είδηση που δεν έχει ακόμη ειπωθεί. Εκείνος που μιλά δεν μπορεί να γνωρίζει πάντα όλο το βάρος της ώρας. Εκείνος που ακούει δεν μπορεί πάντα να μετακινηθεί αρκετά ώστε να δεχτεί την ελαφρότητα.

Άλλοτε το θέμα αγγίζει κάτι ευαίσθητο που οι δύο άνθρωποι δεν μοιράζονται με τον ίδιο τρόπο. Μια λέξη για την εμφάνιση, την εργασία, την οικογένεια ή ένα λάθος μπορεί για τον έναν να είναι κοινός κώδικας και για τον άλλον έκθεση. Η διαφορά δεν γίνεται ορατή πριν δοκιμαστεί η φράση μέσα στη συγκεκριμένη σχέση.

Το γέλιο των υπολοίπων μπορεί να μεγαλώσει τη δυσκολία. Σε μια ομάδα, ο άνθρωπος που ενοχλήθηκε δεν συναντά μόνο αυτόν που μίλησε, αλλά και τα βλέμματα που στράφηκαν επάνω του. Ακόμη κι αν κανείς δεν ήθελε να τον απομονώσει, η στιγμή μπορεί να τον αφήσει μόνο απέναντι σε μια κοινή αντίδραση.

Στα γραπτά μηνύματα λείπει ο τόνος του σώματος. Μια φράση που συνοδευόταν στη σκέψη από χαμόγελο φτάνει ως σειρά χαρακτήρων. Ένα σύμβολο μπορεί να βοηθήσει ή να κάνει την απόσταση μεγαλύτερη. Η καθυστέρηση της απάντησης προσθέτει δικό της νόημα, παρότι ίσως οφείλεται σε κάτι τελείως άσχετο.

Όταν ο άλλος πει ότι πληγώθηκε, η πρώτη αντίδραση μπορεί να είναι η εξήγηση: δεν εννοούσα αυτό, ήταν μόνο αστείο, το έχουμε ξαναπεί. Οι φράσεις αυτές περιγράφουν την πλευρά εκείνου που μίλησε. Δεν περιγράφουν όμως τι συνέβη στην άλλη πλευρά. Η επανάληψή τους μπορεί να κάνει το άκουσμα ακόμη πιο μοναχικό.

Μια συγγνώμη μπορεί επίσης να ειπωθεί γρήγορα, σαν να πρέπει να κλείσει αμέσως το συμβάν. Μπορεί να είναι ειλικρινής και ταυτόχρονα να μην έχει ακόμη συναντήσει το βάρος του άλλου. Ο χρόνος της αποδοχής δεν ακολουθεί πάντα τον χρόνο της αναγνώρισης. Η σχέση μπορεί να χρειαστεί να μείνει για λίγο χωρίς το γνώριμο χαμόγελο.

Εκείνος που άκουσε διαφορετικά μπορεί να αμφιβάλλει για τη δική του αντίδραση. Βλέπει ότι οι άλλοι γέλασαν ή γνωρίζει την καλή πρόθεση του φίλου του. Παρ’ όλα αυτά, η ενόχληση συνέβη. Δεν χρειάζεται να γίνει απόδειξη για τον χαρακτήρα κανενός. Μπορεί να παραμείνει το ακριβές γεγονός μιας στιγμής που δεν μοιράστηκε όπως αναμενόταν.

Υπάρχουν σχέσεις όπου το πείραγμα είναι παλιός τρόπος εγγύτητας. Με τα χρόνια όμως άνθρωποι και όρια αλλάζουν. Μια φράση που ανήκε σε προηγούμενη εποχή μπορεί να μην χωρά πια. Η αλλαγή δεν ακυρώνει το κοινό παρελθόν. Δείχνει ότι η οικειότητα δεν διατηρείται μόνο επαναλαμβάνοντας τους ίδιους κώδικες.

Κάποιες φορές το αστείο κρύβει πράγματι κάτι που δυσκολεύεται να ειπωθεί άμεσα: μια ενόχληση, μια ζήλια ή ένα παράπονο. Αυτό όμως δεν μπορεί να θεωρηθεί αλήθεια για κάθε ατυχές πείραγμα. Μπορεί να υπάρχει, μπορεί και όχι. Η σχέση δεν χρειάζεται μια πρόχειρη ετυμηγορία, αλλά χώρο για όσα οι δύο πλευρές μπορούν πραγματικά να αναγνωρίσουν.

Η επόμενη συνάντηση συχνά έχει λεπτή αμηχανία. Οι λέξεις επιλέγονται πιο προσεκτικά και το χιούμορ αργεί να επιστρέψει. Αυτή η προσοχή μπορεί να μοιάζει απώλεια της αυθόρμητης εγγύτητας. Μπορεί επίσης να είναι το διάστημα όπου δημιουργείται ένας νεότερος κοινός τρόπος, λιγότερο βέβαιος αλλά περισσότερο παρών.

Αν το γέλιο επιστρέψει, δεν σημαίνει ότι όλα ξεχάστηκαν. Ίσως μια διαφορετική φράση, ένα βλέμμα ή η αποδοχή της αμηχανίας επιτρέψει στους δύο ανθρώπους να βρεθούν ξανά. Το κοινό χιούμορ τότε περιέχει και τη γνώση ότι δεν είναι αυτονόητο. Παραμένει μια ζωντανή ανταλλαγή που χρειάζεται να βρίσκει κάθε φορά τον άλλον.

Μπορεί επίσης να μη βρεθεί γρήγορα κοινό τέλος. Ο ένας κρατά την πρόθεσή του και ο άλλος το τραύμα της στιγμής. Η σχέση συνεχίζεται με αυτή τη διαφορά μέσα της. Δεν είναι πάντοτε δυνατό να παραχθεί μία αφήγηση που να ικανοποιεί και τους δύο. Μερικές φορές η εγγύτητα φαίνεται στην ικανότητα να μη διαγραφεί καμία από τις δύο πλευρές.

Ένα αστείο που αστόχησε δεν συνοψίζει ολόκληρη τη σχέση. Μπορεί όμως να φωτίσει ένα σημείο που η οικειότητα είχε θεωρήσει δεδομένο.

Ανάμεσα στην πρόθεση και στο άκουσμα, οι δύο άνθρωποι συναντιούνται ξανά χωρίς έτοιμο γέλιο.